Η συζήτηση αυτές τις μέρες περιστρέφεται γύρω από το δημοψήφισμα της ΔΕΘ. Και εύλογα. Μια δημοτική αρχή επιχειρεί με αυταρχικό τρόπο να θωρακίσει μια ήδη ειλημμένη απόφαση, να υπηρετήσει τον κατασκευαστικό κλάδο και να συμβάλει στην αύξηση των τιμών γης, απέναντι σε κάθε δημοκρατική αμφισβήτηση.
Μια άλλη μάχη, παρότι δεν είναι ακόμη ορατή στο δημόσιο λόγο, αποτυπώνεται ήδη στον χάρτη της πόλης, και μάλιστα σε πολλαπλά σημεία. Αφορά την επέκταση του έκτου προβλήτα στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.
Το προεδρικό διάταγμα έχει εκδοθεί και ο έκτος προβλήτας αρχίζει να μεγαλώνει. Ανάδοχος είναι η ίδια εταιρεία που είχε αναλάβει και παλαιότερα το έργο πριν αυτό ακυρωθεί και επαναπροκηρυχθεί, η ΜΕΤΚΑ του ομίλου Μυτιληναίος. Το κόστος της επένδυσης προσεγγίζει τα 200 εκατομμύρια ευρώ.
Η επέκταση του προβλήτα αποτελεί την υλική έκφραση μιας ευρύτερης γεωστρατηγικής αναδιάταξης που διαπερνά τη μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης. Στόχος είναι το λιμάνι της Θεσσαλονίκης να μπορεί να υποδέχεται μεγαλύτερα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων (container ship), να αποθηκεύει περισσότερα εμπορεύματα πριν αυτά διοχετευτούν στις αγορές της κεντρικής Ευρώπης.
Για να συμβεί αυτό, ο προβλήτας θα επεκταθεί βαθύτερα μέσα στον Θερμαϊκό, ενώ ο βυθός θα σκαφτεί ώστε η βυθοκόρηση να επιτρέψει την προσέγγιση και την παραμονή μεγαλύτερων πλοίων.
Το έργο βρίσκεται ακόμη σε πρώιμη φάση, ωστόσο δεν υπάρχει πλέον αμφιβολία ότι θα υλοποιηθεί και ότι θα επηρεάσει συνολικά την ευρύτερη περιοχή. Η επέκταση θα επιταχύνει τη διαδικασία αναπροσαρμογής του δυτικού μετώπου της πόλης, όπου ήδη καταγράφεται έντονη επενδυτική δραστηριότητα με έργα όπως το HUB26, το Μουσείο Ολοκαυτώματος και το Fix. Αυτή η δραστηριότητα έχει ήδη εκτοπίσει και συνεχίζει να εκτοπίζει τις πιο αδύναμες κοινωνικές ομάδες που είχαν βρει εκεί καταφύγιο. Έτσι διαμορφώνεται η πρώτη γωνία αυτού του τριγώνου μιας αναγκαίας απάντησης. Απέναντι στον εκτοπισμό των κατοίκων στα δυτικά τίθεται η διεκδίκηση ελέγχου των τιμών γης και κατοικίας για όσους ζουν εκεί.
Το έργο συνδέεται όμως με δύο ακόμη σημεία στον χάρτη, ένα στα ανατολικά και ένα δυτικότερα. Τα υλικά των επιχωματώσεων που θα χρησιμοποιηθούν για την επέκταση προβλέπεται να αντληθούν από τον βυθό της Επανομής. Όπως συνέβη και στο παρελθόν με την κατασκευή και την επέκταση των προβλητών του λιμανιού, έτσι και τώρα ο βυθός της Επανομής καλείται να τροφοδοτήσει το έργο. Η διαδικασία αυτή απειλεί να καταστρέψει ένα ήδη εύθραυστο οικοσύστημα. Η άντληση ιζημάτων από το βυθό μπορεί να καλύψει και να πνίξει τα θαλάσσια λιβάδια (Ποσειδωνίες) που χρειάζονται φως για να επιβιώσουν και αποτελούν βασικό στήριγμα της ζωής στον βυθό.
Οι επιστήμονες προειδοποιούν για τις επιπτώσεις, όμως οι περιβαλλοντικές διεκδικήσεις στην πόλη παραμένουν αδύναμες. Σε μια πόλη που πνίγεται στους ρύπους και στερείται στοιχειώδους πράσινου χώρου, η οικολογική ανησυχία συχνά αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια ή ως εμμονή κάποιων πριμιτιβιστών. Εδώ συγκροτείται η δεύτερη γωνία του τριγώνου, η υπεράσπιση του οικοσυστήματος και των μορφών ζωής που εξαρτώνται από αυτό, απέναντι σε μια επικείμενη περιβαλλοντική καταστροφή.
Η τρίτη γωνία εντοπίζεται στην καρδιά της δυτικής Θεσσαλονίκης. Η επέκταση του προβλήτα και η έλευση μεγαλύτερων πλοίων δημιουργούν την ανάγκη για αποθήκευση και διακίνηση των εμπορευμάτων που θα φτάνουν στο λιμάνι και θα κατευθύνονται προς τη βαλκανική ενδοχώρα και την κεντρική Ευρώπη. Οι μεγάλοι επενδυτές το γνωρίζουν ήδη και συγκρούονται για τον έλεγχο αυτών των ροών.
Το επίκεντρο της σύγκρουσης είναι το στρατόπεδο Γκόνου, μια έκταση 672 στρεμμάτων που ανήκει στη ΓΑΙΑΟΣΕ και έχει βγει σε διαγωνισμό από τη Μονάδα Συμβάσεων Στρατηγικής Σημασίας. Πρόκειται ουσιαστικά για το βόρειο αντίστοιχο του Θριάσιου εμπορευματικού κέντρου, του κόμβου που ελέγχει τις ροές από το λιμάνι του Πειραιά. Για το Γκόνου συγκρούονται από τη μία μια κοινοπραξία αμερικανικών συμφερόντων (κοινοπραξία Goldair – Άκτωρ – όμιλος Φουρλής) και από την άλλη ο ΟΛΘ συμφερόντων Σαββίδη. Η ίδια αντιπαράθεση είχε εμφανιστεί και στον διαγωνισμό για το λιμάνι του Βόλου, όπου η προσφορά του ΟΛΘ που επικράτησε τελικά ακυρώθηκε για λόγους εθνικού συμφέροντος.
Δίπλα στην έκταση του Γκόνου διέρχονται οι βασικοί οδικοί άξονες της χώρας, τους οποίους η περιφέρεια σχεδιάζει να συνδέσει με νέο κάθετο άξονα για τη διέλευση φορτηγών. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη λεπτομέρεια. Στο στρατόπεδο Γκόνου ζουν περίπου 4.000 άνθρωποι. Είναι ο οικισμός Ρομά της Αγίας Σοφίας. Η κοινότητα εγκαταστάθηκε εκεί μετά τον εκτοπισμό των Ρομά από τον Εύοσμο στα τέλη της δεκαετίας του 1990.
Καθώς προχωρούν τα σχέδια για το εμπορευματικό κέντρο, η ήδη στοχοποιημένη αυτή κοινότητα στιγματίζεται εντονότερα. Στην ειδησεογραφία εμφανίζονται ψίθυροι για αναγκαία μετεγκατάσταση. Όμως η κοινότητα αυτή δεν είναι μετακινούμενο αντικείμενο που μπορεί να κινείται σύμφωνα με τα σχέδια αστικής ανάπτυξης κάθε επενδυτή που εποφθαλμιά τη γη όπου κατοικούν. Η υπεράσπιση του δικαιώματός τους να ζουν με σταθερότητα και αξιοπρέπεια αποτελεί την τρίτη γωνία αυτού του τριγώνου.
Το πρόβλημα είναι ότι, παρά την ύπαρξη κινηματικών πρωτοβουλιών, αυτές παραμένουν αδύναμες, ενώ συχνά μας διαφεύγει η συνολική εικόνα στον χώρο της μητροπολιτικής περιοχής αλλά και στον χρόνο που έρχεται. Αυτήν την εικόνα την έχουν οι μεγάλοι όμιλοι.
Ίσως λοιπόν το πρώτο βήμα είναι να αρχίσουν να συνομιλούν οι αποδυναμωμένες πλευρές, ώστε να διαμορφώσουν τη δική τους πρόταση για τον χώρο και τον χρόνο, για τους ανθρώπους και τη ζωή μέσα σε αυτούς. Διεκδικήσεις ενάντια στον εκτοπισμό και υπέρ του ελέγχου των τιμών γης και ενοικίου, διεκδικήσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και διεκδικήσεις ενάντια στον αντιτσιγγανισμό που κανονικοποιεί τον εκτοπισμό των Ρομά.
Να γεμίσουν με περιεχόμενο τις αδρές και διακεκομμένες γραμμές αυτού του τριγώνου, ώστε το σχήμα να πάψει να είναι γεωμετρία και να γίνει πολιτική.
*Ο Νίκος Βράντσης είναι υποψήφιος διδάκτορας κοινωνικής γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα