Στην καρδιά του χειμώνα και των γιορτών των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, με θερμοκρασίες που συχνά πέφτουν αρκετούς βαθμούς κάτω από το μηδέν, η εικόνα στη Δυτική Μακεδονία αλλάζει: οι άνθρωποι μεταμφιέζονται, κάλαντα ψάλλονται σε αρχαϊκή μελωδία, η νύχτα φωτίζεται και το τοπικό τσίπουρο παρηγορεί για το τσουχτερό κρύο… Μέσα στο καταχείμωνο, η Δυτική Μακεδονία ζει ολόψυχα τα «Καρναβάλια του Δωδεκαημέρου», είτε αυτά ονομάζονται «Μπουμπουσιάρια» (άγνωστη η ετυμολογία της λέξης) είτε «Ραγκουτσάρια» (ίσως από το ρωμαϊκό «rogatores», ζητιάνοι).
Όπως σημειώνει ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ιωάννης Πήτας, σύμφωνα με το ΑΠΕ – ΜΠΕ, τα κοστούμια των καρναβαλιστών ίσως αρχικά να απεικόνιζαν τα δαιμόνια (όπως Καλικάντζαρους), που κυκλοφορούσαν τις μακριές νύχτες του χειμερινού ηλιοστασίου.
«Η επίσημη Εκκλησία σοφά ακολουθεί πολιτική συμβίωσης με τα έθιμα αυτά»
«Σίγουρα απελευθερώνουν τους μεταμφιεσμένους από τις κοινωνικές συμβάσεις, και τους επιτρέπουν να εκφραστούν πιο ελεύθερα, βοηθούντων και των οινοπνευμάτων, έστω για λίγο. Ο σατυρικός τους χαρακτήρας μπορεί μερικές φορές να γίνεται και ελευθεριάζων, βάζοντας σε πειρασμούς τους πιστούς (…) Βέβαια, η κορύφωση των καρναβαλικών εκδηλώσεων (αλλά και της ερωτικής/ σεξουαλικής πλευράς τους) γίνεται τις Απόκριες, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, αλλά και σχεδόν παντού στον χριστιανικό κόσμο. Η επίσημη Εκκλησία σοφά ακολουθεί πολιτική συμβίωσης με τα έθιμα αυτά, τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια», επισημαίνει ο καθηγητής.
«Ήταν λογικό να εξευμενίσουν τον θεό Ήλιο»
«Οι ρίζες των εθίμων χάνονται στην αρχαιότητα, ίσως στη λατρεία του Διονύσου, μπορεί και νωρίτερα, σε πανάρχαιες παγανιστικές τελετές. Αυτή η εκδοχή επικουρείται από τη μάλλον αρχαϊκή μελωδία των καλάντων της Δυτικής Μακεδονίας, που ίσως είναι μία από τις λίγες πανάρχαιες μελωδίες, που επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Το Δωδεκαήμερο συμπίπτει με τη χειμερινή ισημερία (21 Δεκεμβρίου), που είναι φυσικό να προκαλούσε δέος στους μακρινούς προγόνους μας, όταν έβλεπαν τη φθίνουσα πορεία της μέρας και δεν είχαν εξήγηση. Ήταν λογικό λοιπόν να εξευμενίσουν τον θεό Ήλιο με γιορτές και με ευχές για μια καινούρια αρχή: του νέου έτους ή και της νέας αγροτικής περιόδου (διαβατήριες τελετουργίες, «rites of passage», κατά τον A. van Gennep). Η έννοια του ποδαρικού στην έναρξη κάθε νέας περιόδου επιβιώνει ακόμα και σήμερα στις νεοελληνικές δεισιδαιμονίες», σημειώνει ο κ. Πήτας.