Ύστερα από μια μακρά περίοδο αναμονής που θύμιζε περισσότερο πολιτικό σίριαλ παρά θεσμική μεταρρύθμιση, το σχέδιο για τη δημιουργία του Φορέα Απόκτησης Κατοικιών μπαίνει –τουλάχιστον τυπικά– στην τελική του φάση. Σχεδόν πέντε χρόνια μετά την ψήφιση του νέου πτωχευτικού πλαισίου το 2020, και λίγο πριν ολοκληρωθεί το 2025, δημοσιεύεται επιτέλους η προκήρυξη για την υποβολή δεσμευτικών προσφορών από επενδυτές. Ένας από αυτούς θα αναλάβει να λειτουργήσει τον μηχανισμό που υποτίθεται ότι θα αποτρέψει την έξωση των πιο ευάλωτων νοικοκυριών από τα σπίτια που χάνουν μέσω πλειστηριασμών.
Η κυβερνητική αφήγηση μιλά για «τελική ευθεία» και για ένα εργαλείο κοινωνικής προστασίας που κλείνει μια θεσμική εκκρεμότητα ετών. Ωστόσο, πίσω από τους πανηγυρικούς τόνους, η πραγματικότητα του νέου συστήματος δείχνει πολύ λιγότερο εντυπωσιακή. Ο Φορέας, ακόμα και αν τελικά συσταθεί και λειτουργήσει χωρίς νέες καθυστερήσεις, φαίνεται ότι θα αφορά έναν εξαιρετικά περιορισμένο αριθμό πολιτών, αφήνοντας εκτός προστασίας τη μεγάλη μάζα των οφειλετών που βρίσκονται αντιμέτωποι με τον κίνδυνο της έξωσης.
Η καθυστέρηση που δεν ήταν τυχαία
Η πολυετής αναβολή της δημιουργίας του Φορέα δεν μπορεί να αποδοθεί απλώς σε γραφειοκρατικές δυσλειτουργίες. Στην ουσία της, η καθυστέρηση αντικατοπτρίζει τη δυσκολία προσέλκυσης σοβαρού ιδιωτικού ενδιαφέροντος. Το εγχείρημα εξαρχής δεν θεωρήθηκε ελκυστικό από την αγορά: περιορισμένο αντικείμενο, χαμηλές αποδόσεις και, κυρίως, υψηλό πολιτικό και επικοινωνιακό κόστος για όποιον αναλάβει να το διαχειριστεί.
Ακόμη και σήμερα, παρά το γεγονός ότι ορισμένα μεγάλα διεθνή επενδυτικά σχήματα παραμένουν στη διαδικασία, το ενδιαφέρον χαρακτηρίζεται μάλλον υποτονικό. Ο λόγος είναι προφανής. Ο διαχειριστής του Φορέα θα βρεθεί αναπόφευκτα στο επίκεντρο αρνητικής δημοσιότητας, κάθε φορά που ένας ευάλωτος οφειλέτης δεν θα καταφέρει να καταβάλει το ενοίκιο και θα απειληθεί εκ νέου με έξωση. Ένα τέτοιο σενάριο δεν συνιστά ελκυστικό επιχειρηματικό ρίσκο.
Για να ξεμπλοκάρει το έργο και να μη μείνει οριστικά στα χαρτιά, κρίθηκε αναγκαία η άμεση εμπλοκή των συστημικών τραπεζών. Υπό κυβερνητική πίεση, οι τράπεζες συμφώνησαν να στηρίξουν χρηματοδοτικά το σχήμα με κεφάλαια ύψους 100 εκατ. ευρώ, κλείνοντας έτσι έναν κύκλο αβεβαιότητας που ταλαιπωρούσε τόσο την οικονομική πολιτική όσο και τον τραπεζικό σχεδιασμό.
Τα κριτήρια που αποκλείουν τους περισσότερους
Το βασικό πρόβλημα, όμως, δεν βρίσκεται στη διαδικασία σύστασης, αλλά στον ίδιο τον πυρήνα του προγράμματος. Ο Φορέας, όπως και το μεταβατικό καθεστώς που λειτουργεί μέχρι την πλήρη ενεργοποίησή του, απευθύνεται σε μια εξαιρετικά στενή κατηγορία πολιτών. Τα εισοδηματικά όρια για την απόκτηση της ιδιότητας του «ευάλωτου» είναι τόσο χαμηλά, ώστε στην πράξη αποκλείουν τη συντριπτική πλειονότητα όσων απειλούνται με απώλεια της κατοικίας τους.
Τα όρια αυτά κινούνται κοντά στα επίπεδα της ακραίας φτώχειας. Έτσι, μεγάλος αριθμός νοικοκυριών που αδυνατούν να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους, αλλά διαθέτουν εισόδημα ελάχιστα υψηλότερο από τα προβλεπόμενα όρια, θεωρούνται αυτομάτως «μη δικαιούχοι». Το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό: λιγότεροι από 2.000 οφειλέτες έχουν ενταχθεί μέχρι σήμερα στο ενδιάμεσο πρόγραμμα, σε μια χώρα με δεκάδες χιλιάδες περιπτώσεις προβληματικών στεγαστικών δανείων.
Με αυτά τα δεδομένα, το αφήγημα της μαζικής προστασίας καταρρέει. Η πολιτεία ουσιαστικά παραδέχεται ότι προστασία παρέχεται μόνο σε όσους βρίσκονται στο απόλυτο όριο της επιβίωσης, αφήνοντας εκτός κάθε στήριξης τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα που πιέζονται ασφυκτικά από το κόστος ζωής και τα χρέη.
Από ιδιοκτήτες σε προσωρινούς ενοικιαστές
Ακόμη και για τους λίγους που θα καταφέρουν να ενταχθούν, η «λύση» που προσφέρεται μόνο εύκολη δεν είναι. Ο οφειλέτης χάνει οριστικά την κυριότητα του ακινήτου του, το οποίο περνά στον Φορέα, και παραμένει σε αυτό ως ενοικιαστής για χρονικό διάστημα έως 12 ετών. Πρόκειται για μια ριζική αλλαγή καθεστώτος, με έντονο ψυχολογικό και κοινωνικό βάρος.
Παρότι προβλέπεται κρατική επιδότηση ενοικίου και θεωρητικά υπάρχει η δυνατότητα επαναγοράς της κατοικίας στο τέλος της περιόδου, η πραγματικότητα είναι αμείλικτη. Ένα νοικοκυριό που σήμερα επιβιώνει με εξαιρετικά χαμηλό εισόδημα δύσκολα θα μπορέσει, μετά από δώδεκα χρόνια, να συγκεντρώσει το απαιτούμενο κεφάλαιο για να αποκτήσει ξανά το σπίτι του.
Πολύς θόρυβος για ελάχιστο αποτέλεσμα
Μετά από χρόνια συζητήσεων, παρατάσεων και πολιτικών δεσμεύσεων, ο Φορέας Απόκτησης Κατοικιών δείχνει να καταλήγει σε ένα εργαλείο περιορισμένης εμβέλειας. Οι προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν δεν συμβαδίζουν με το πραγματικό του αποτύπωμα. Λίγοι θα προστατευθούν από την έξωση και ακόμη λιγότεροι θα μπορέσουν να ξαναγίνουν ιδιοκτήτες του σπιτιού τους.
Έτσι, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: πρόκειται για μια ουσιαστική κοινωνική πολιτική ή για μια θεσμική λύση-βιτρίνα που, παρά τον θόρυβο και την καθυστέρηση, αφήνει το στεγαστικό πρόβλημα ουσιαστικά άλυτο; Αν θέλεις, μπορώ να προσαρμόσω το άρθρο σε πιο «καταγγελτικό» ή πιο ουδέτερο δημοσιογραφικό ύφος, ή να δώσω εναλλακτικούς τίτλους ακόμη πιο έντονα clickbait.