Σημαντικές και σε ορισμένες περιπτώσεις καθοριστικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης εισάγει ο Νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης, ο οποίος έχει ήδη τεθεί σε δημόσια συζήτηση. Πρόκειται για ένα εκτενές θεσμικό πλαίσιο που δεν περιορίζεται μόνο στη διοικητική αναδιάρθρωση, αλλά αγγίζει άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών, με έμφαση στην κοινωνική πολιτική των δήμων.
Στο επίκεντρο του νέου Κώδικα βρίσκεται η προσπάθεια να μπει τέλος στο φαινόμενο της πολυνομίας, δηλαδή των αντικρουόμενων και διάσπαρτων διατάξεων που για χρόνια δημιουργούσαν ασάφειες τόσο στις αρμοδιότητες των δήμων όσο και σε εκείνες των περιφερειών. Παράλληλα, επανακαθορίζονται τα όρια ευθύνης μεταξύ των δύο βαθμών αυτοδιοίκησης, με στόχο την αποφυγή επικαλύψεων αλλά και τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη λήψη αποφάσεων.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλούν, επίσης, οι αλλαγές στον εκλογικό νόμο της αυτοδιοίκησης. Μεταξύ άλλων, προβλέπεται η κατάργηση του δεύτερου γύρου των δημοτικών και περιφερειακών εκλογών, η εκλογή δημάρχου και περιφερειάρχη από τον πρώτο γύρο με ποσοστό 42%, καθώς και η μεταβολή του χρόνου διεξαγωγής των εκλογών. Ωστόσο, πέρα από τα εκλογικά, ο Κώδικας εισάγει ρυθμίσεις με άμεσο κοινωνικό αποτύπωμα.
Μία από τις πλέον ουσιαστικές καινοτομίες αφορά τη δυνατότητα των δήμων να χορηγούν επιδόματα και οικονομικές ενισχύσεις σε συγκεκριμένες κατηγορίες πολιτών. Αν και στην πράξη αρκετοί δήμοι είχαν ήδη επιχειρήσει να εφαρμόσουν παρόμοια μέτρα τα προηγούμενα χρόνια, συχνά προσέκρουαν σε σοβαρά θεσμικά εμπόδια. Ελεγκτικοί μηχανισμοί, Αποκεντρωμένες Διοικήσεις και το Ελεγκτικό Συνέδριο μπλόκαραν πολλές φορές αποφάσεις, επικαλούμενοι έλλειψη σαφούς νομικής βάσης.
Ο Νέος Κώδικας έρχεται να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό. Στο άρθρο 171 του Τέταρτου Βιβλίου, θεσπίζεται πλέον με ξεκάθαρο τρόπο το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι δήμοι μπορούν να ασκούν κοινωνική πολιτική μέσω παροχών και βοηθημάτων.
Σύμφωνα με τις προβλέψεις του άρθρου, τα δημοτικά συμβούλια αποκτούν τη δυνατότητα να εγκρίνουν τη χορήγηση ειδών διαβίωσης, παροχών περίθαλψης – κυρίως ιατροφαρμακευτικής και νοσοκομειακής – αλλά και χρηματικών βοηθημάτων. Οι παροχές αυτές απευθύνονται σε περιπτώσεις έκτακτης και σοβαρής ανάγκης και αφορούν οικονομικά αδύναμους κατοίκους, τρίτεκνες και πολύτεκνες οικογένειες, πάντα υπό όρους που καθορίζονται σε τοπικό επίπεδο.
Ακόμη πιο ηχηρή είναι η πρόβλεψη που αφορά τη χορήγηση εφάπαξ οικονομικής ενίσχυσης σε περιπτώσεις γέννησης τέκνου. Για πρώτη φορά κατοχυρώνεται ρητά η δυνατότητα των δήμων να δίνουν επίδομα γέννησης σε μόνιμους κατοίκους και δημότες, με ανώτατο ποσό που φτάνει έως τα 3.000 ευρώ ανά παιδί. Οι προϋποθέσεις, τα εισοδηματικά κριτήρια και η διαδικασία καθορίζονται με απόφαση του εκάστοτε δημοτικού συμβουλίου, δίνοντας έτσι ευελιξία προσαρμογής στις ανάγκες κάθε τοπικής κοινωνίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το φορολογικό καθεστώς των συγκεκριμένων ενισχύσεων. Ο Κώδικας προβλέπει ρητά ότι τα χρηματικά βοηθήματα είναι πλήρως αφορολόγητα και ακατάσχετα. Δεν υπόκεινται σε κρατήσεις, δεν συμψηφίζονται με οφειλές προς το Δημόσιο, ασφαλιστικά ταμεία, δήμους, περιφέρειες ή τράπεζες και, το σημαντικότερο, δεν λαμβάνονται υπόψη στον υπολογισμό εισοδηματικών κριτηρίων για άλλες κοινωνικές ή προνοιακές παροχές.
Η συγκεκριμένη ρύθμιση δεν προέκυψε τυχαία. Αντιθέτως, αποτελεί υλοποίηση πολιτικής δέσμευσης που είχε διατυπωθεί δημόσια στο ετήσιο συνέδριο της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας στην Αλεξανδρούπολη. Εκεί είχε τεθεί ξεκάθαρα η πρόθεση να δοθούν στους δήμους ουσιαστικά εργαλεία για την αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος και τη στήριξη των νέων οικογενειών.
Με τον Νέο Κώδικα, η Τοπική Αυτοδιοίκηση αποκτά πλέον όχι μόνο ρόλο διαχειριστή, αλλά και ενεργό κοινωνικό ρόλο, με παρεμβάσεις που μπορούν να κάνουν πραγματική διαφορά στην καθημερινότητα των πολιτών. Το ερώτημα που απομένει είναι πόσο γρήγορα και πόσο αποφασιστικά θα αξιοποιήσουν οι δήμοι τις νέες αυτές δυνατότητες.