Στη διεθνή πολιτική, οι πιο επικίνδυνες στιγμές δεν είναι πάντα εκείνες στις οποίες ανταλλάσσονται σκληρά λόγια, αλλά εκείνες στις οποίες επικρατεί σιωπή. Τα κενά δεν μένουν κενά· γεμίζουν με σταδιακές κινήσεις, με τετελεσμένα γεγονότα και με αλλαγές στην ισορροπία δυνάμεων που, με την πάροδο του χρόνου, μπορούν να δημιουργήσουν νέες πραγματικότητες. Αυτό το μοτίβο παρατηρείται και σήμερα στο Αιγαίο, καθώς η επικείμενη σύνοδος κορυφής μεταξύ των πρωθυπουργών Ελλάδας και Τουρκίας, Κυριάκου Μητσοτάκη και Ταγίπ Ερντογάν, κατά τις συνεδριάσεις του Συμβουλίου Συνεργασίας Υψηλού Επιπέδου στην Άγκυρα, πλησιάζει τον Φεβρουάριο. Η σύνοδος πραγματοποιείται πριν την έναρξη του ιερού μήνα του Ραμαζανιού, στις 19 Φεβρουαρίου, γεγονός που προσδίδει έναν προγραμματισμένο χρονικό ορίζοντα στις διαβουλεύσεις.
Αφήγηση και στρατηγική ασφαλείας
Ο τόνος δόθηκε αρχικά από Έλληνες αξιωματούχους. Ο πρώην Υπουργός Άμυνας και νυν υψηλόβαθμος στρατιωτικός σύμβουλος της κυβέρνησης, Νίκος Δένδιας, έχει επανειλημμένα χαρακτηρίσει την Τουρκία ως στρατηγικό παράγοντα προσοχής, χρησιμοποιώντας αυτό το πλαίσιο για να αιτιολογήσει την ενίσχυση της αμυντικής παρουσίας στα νησιά του Αιγαίου. Η διατύπωση αυτή δεν περιορίζεται σε εγχώριο ακροατήριο, αλλά εκφράζεται και σε διεθνή φόρουμ, ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και ακαδημαϊκές πλατφόρμες, με στόχο την επικοινωνία μιας συνεκτικής στρατηγικής ασφαλείας.
Η στρατηγική αυτή περιλαμβάνει την ενίσχυση της συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία και το Ισραήλ, αλλά και την ανάπτυξη των νησιών σε αμυντικά προωθημένα φυλάκια, χωρίς να αναφέρεται άμεσα σε αλλαγή του status quo. Η αλληλουχία δηλώσεων και ενεργειών δείχνει μια προετοιμασία για τη σταδιακή διαχείριση των εθνικών συμφερόντων και της ασφάλειας στο Αιγαίο.
Το Δόγμα των 12 ναυτικών μιλίων
Ο Υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, έχει αναδείξει με σαφήνεια τη στρατηγική διάσταση της επέκτασης των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια. Στη Βουλή, ανέφερε ότι πρόκειται για μακροπρόθεσμη κρατική στρατηγική, ενώ η δημιουργία των πρόσφατων «θαλάσσιων πάρκων» δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως περιβαλλοντική πρωτοβουλία αλλά και ως μέσο εδραίωσης της κυριαρχίας. Πρόκειται για βήματα που εντάσσονται σε μια σταδιακή διαδικασία, η οποία, όπως υπογραμμίζεται, κινείται εντός των πλαισίων του διεθνούς δικαίου.
Το θέμα των νησιών που τελούν υπό καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης, όπως προβλέπεται στις Συνθήκες της Λωζάνης (1923) και του Παρισιού (1947), παραμένει νομικά σημαντικό. Η Ελλάδα επισημαίνει ότι κάθε βήμα για την επέκταση των χωρικών υδάτων ή για στρατιωτική ενίσχυση λαμβάνει υπόψη αυτά τα ιστορικά και νομικά δεσμευτικά πλαίσια, διασφαλίζοντας ότι η διαδικασία παραμένει σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
«Υπάρχουσα κυριαρχία» και διπλωματικές κινήσεις
Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε ότι η ελληνική κυριαρχία δεν τίθεται υπό συζήτηση και ότι δεν θα γίνουν παραχωρήσεις στις θαλάσσιες ζώνες της χώρας. Η δήλωση αυτή σηματοδοτεί την πρόθεση της Αθήνας να προσεγγίσει τη σύνοδο κορυφής με σαφή γλώσσα ισχύος και όχι με γλώσσα συμβιβασμού.
Σε διεθνές επίπεδο, η πρακτική της σταδιακής εφαρμογής κυριαρχικών δικαιωμάτων περιγράφεται ως «έρπουσα κυριαρχία». Πρόκειται για στρατηγική που χρησιμοποιείται από κράτη όταν θεωρούν ότι η ισορροπία δυνάμεων είναι ευνοϊκή και η αντίπαλη πλευρά περιορισμένη ή ευάλωτη. Στην περίπτωση του Αιγαίου, η Ελλάδα αξιοποιεί περιόδους ηρεμίας για την προώθηση σταδιακών μέτρων, εντός νομικών πλαισίων και παράλληλα με διπλωματικές διαβουλεύσεις.
Στρατηγική αυτοσυγκράτησης της Άγκυρας
Η Τουρκία, από την πλευρά της, φαίνεται να υιοθετεί στρατηγική αυτοσυγκράτησης. Ο Υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, σε πρόσφατη συνέντευξη, τόνισε ότι η Τουρκία επιδιώκει βιώσιμες λύσεις και είναι έτοιμη να συζητήσει όλα τα ζητήματα που αφορούν το Αιγαίο. Η στρατηγική αυτή δεν σημαίνει αδυναμία, αλλά προσεκτική διαχείριση των ευαίσθητων θεμάτων ενόψει της επικείμενης συνόδου.
Η Τουρκία φαίνεται να αναγνωρίζει ότι οι ελληνικές εσωτερικές πολιτικές και η διατήρηση αντιτουρκικών αισθημάτων μπορούν να επηρεάσουν τις διαπραγματεύσεις. Παράλληλα, η Άγκυρα κρατά χαμηλό προφίλ στα θέματα στρατηγικής σημασίας, όπως τα 12 ναυτικά μίλια και η στρατιωτικοποίηση των νησιών, αποφεύγοντας κινήσεις που θα μπορούσαν να θεωρηθούν πρόκληση.
Νομικό πλαίσιο και διεθνές δίκαιο
Η νομική βάση για την επέκταση των χωρικών υδάτων είναι σαφής. Σύμφωνα με τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), κάθε παράκτιο κράτος έχει το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά του ύδατα έως τα 12 ναυτικά μίλια. Η Σύμβαση δεν απαιτεί τη δημιουργία ειδικών διαδρόμων ή διεθνών ζωνών, αλλά προβλέπει την αβλαβή διέλευση (innocent passage), η οποία επιτρέπει σε πλοία να διέρχονται χωρίς να απειλούν την ασφάλεια ή την κυριαρχία του παράκτιου κράτους.
Στην περίπτωση του Αιγαίου, οι πολλαπλές θαλάσσιες διαδρομές σημαίνουν ότι δεν ενεργοποιείται ειδικό καθεστώς διέλευσης τύπου Σουέζ ή Βοσπόρου. Η Ελλάδα δεν έχει νομική υποχρέωση να διατηρεί «ουδέτερους διαδρόμους» ή να παραχωρεί ειδικά δικαιώματα σε τρίτα κράτη. Οι ισχυρισμοί περί «εγκλωβισμού» της ναυσιπλοΐας αποτελούν γεωπολιτικά επιχειρήματα και όχι νομικές υποχρεώσεις.
Σταδιακή εφαρμογή και η σημασία της διπλωματίας
Η ελληνική πλευρά προχωρά σε σταδιακά βήματα, αξιοποιώντας παρασκηνιακές διαβουλεύσεις με την Τουρκία και διεθνείς παράγοντες, όπως ΗΠΑ, ΕΕ και Ισραήλ. Η στρατηγική αυτή βασίζεται στην αλληλουχία νομικών, πολιτικών και αμυντικών κινήσεων που στοχεύουν στη διατήρηση της ειρήνης, της σταθερότητας και των εθνικών συμφερόντων.
Ιστορικά, οι συγκρούσεις στο Αιγαίο δεν προέκυψαν από απευθείας επιθέσεις, αλλά από λανθασμένους υπολογισμούς σε ζώνες υφέρπουσας έντασης. Γι’ αυτό η σταδιακή, νομικά τεκμηριωμένη στρατηγική θεωρείται κρίσιμη για την αποφυγή ατυχημάτων ή παρεξηγήσεων.
Η επικείμενη σύνοδος κορυφής αναμένεται να δώσει την ευκαιρία να τεθούν τα ζητήματα με σαφήνεια και να διαμορφωθούν πλαίσια συνεργασίας, χωρίς μονομερείς ενέργειες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν πρόκληση. Το ζητούμενο είναι η θεσμική σαφήνεια, η σεβαστή εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και η προβλεψιμότητα για όλες τις πλευρές.
Συνολικά, η κατάσταση στο Αιγαίο χαρακτηρίζεται από σταδιακές, αλλά σημαντικές κινήσεις. Η επέκταση των χωρικών υδάτων, η στρατηγική παρουσία στα νησιά, η νομική τεκμηρίωση και οι παρασκηνιακές διαβουλεύσεις συνθέτουν ένα περίπλοκο πλέγμα πολιτικών, στρατηγικών και νομικών παραμέτρων. Το μέλλον των σχέσεων Ελλάδας και Τουρκίας στην περιοχή θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των δύο πλευρών να διαχειριστούν αυτά τα ζητήματα με διαφάνεια, προσεκτικό σχεδιασμό και σεβασμό στις διεθνείς υποχρεώσεις.