Με αφορμή το θεατρικό έργο «Μακριά από παιδιά» του Γιωργή Τσουρή
Γράφει η Χαρά Κουκουράκη
Στο θεατρικό έργο «Μακριά από παιδιά» που ανέβασε η ΕΘΟΑΝ, η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα σπίτι, στον ιδιωτικό χώρο ενός νέου ζευγαριού μέσα στον οποίο ζει και δρα η ευρύτερη οικογένεια. Πάραυτα, στο έργο βλέπουμε το πως οι ήρωες κινούνται εκτός του προσωπικού τους χώρου, όπως είναι φυσικό, μέσα σε πλαίσια που ορίζει η ευρύτερη κοινωνία. Οι οικονομικές φιλοδοξίες, το real estate, η κοινωνική εικόνα, η ανάγκη επιτυχίας – όλα εισβάλλουν μέσα στην καθημερινότητα των ηρώων και αντανακλούν στην μεταξύ τους σχέση.
Η οικογένεια εντασσόμενη στην κοινωνία
Στη συστημική θεωρία, η οικογένεια δεν αποτελεί μια κλειστή, στατική ομάδα αλλά ένα ανοιχτό δυναμικό σύνολο που αλληλεπιδρά μεταξύ του και βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Αποτελεί υποσύστημα άλλων ευρύτερων συστημάτων, ενός μεγαλύτερου κοινωνικού πλαισίου δηλαδή, όπως το σχολείο, την εργασία, την κοινότητα, το κράτος. Βέβαια, η οικογένεια ξεχωρίζει από τις άλλες ομάδες, λόγω της σημαντικότητας και της επιρροής που ασκεί στα μέλη της από τα πρώτα χρόνια κιόλας της ζωής τους. Ωστόσο δεν παύει να επαναπροσανατολίζεται και να διαμορφώνει τους στόχους της ως μέλος μιας κοινωνίας.
Παράγοντες όπως οι οικονομικές δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν μέσα στην οικογένεια, τα πρότυπα επιτυχίας που θέτει κάθε εποχή, οι απαιτήσεις της ίδιας της κοινωνίας και γενικότερα κάθε αλλαγή στον τρόπο ζωής των μελών της μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τον τρόπο που λειτουργεί μια οικογένεια. Για παράδειγμα, η ανάγκη του ενός για επαγγελματική καταξίωση μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική εργασία, στερώντας πολύτιμο χρόνο με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
Τα μέλη μιας οικογένειας δε μοιράζονται μόνο τη στέγη αλλά και τα συναισθήματά τους, την ιστορία τους, τις αξίες, τις πεποιθήσεις, τους κανόνες και τις συνήθειες τους. Θέτουν στόχους και προσπαθούν να εξασφαλίσουν όχι μόνο τη σωματική αλλά και την ψυχική υγεία της οικογένειας και ταυτόχρονα να κρατήσουν ανοιχτή την επικοινωνία με το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.
Σε όλη την πορεία της ζωής της, η οικογένεια διαμορφώνει και ενσταλάζει θεμελιώδεις και μόνιμες διαπιστώσεις και υποθέσεις για τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει. Παρά τις διαφορές ή τις διαφωνίες, τα μέλη της οικογένειας συμφωνούν στην αποδοχή και την πίστη σε ένα σύνολο σταθερών αξιών ή κοινών ιδεών για τους ίδιους και για τη σχέση τους με το κοινωνικό περιβάλλον. Η οικογένεια ως εκ τούτου γίνεται αντιληπτή ως μία ενότητα, της οποίας τα μέρη είναι αλληλένδετα και αλληλοεξαρτώμενα και οι μεταξύ τους σχέσεις υπόκεινται σε μία συνεχή κυκλική διαδικασία. Από τη δυναμική αυτή διαδικασία προκύπτουν οι ιδιότητες της κάθε οικογένειας που έχουν να κάνουν με την οικογενειακή συνοχή, την ευελιξία, την προσαρμοστικότητα και την λειτουργικότητα εν γένει της οικογένειας.
Ανοιχτές και κλειστές οικογένειες
«Όλα ξεκινούν από την οικογένεια…», μια φράση που όλοι χρησιμοποιούμε συχνά. Οι γονείς και το οικογενειακό περιβάλλον λειτουργούν ως η βάση για τον τρόπο που το παιδί αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τις σχέσεις και την εξουσία. Ωστόσο, η οικογένεια μπορεί ναι μεν να αποτελέσει πηγή δύναμης, αλλά ενίοτε θέτει αυστηρούς περιορισμούς που μπορεί να την καταστήσουν ένας δεσμό δυνάστη. Όλα καθορίζονται από το πόσο «ανοιχτή» ή «κλειστή» είναι απέναντι στον κόσμο. Μια ανοιχτή οικογένεια είναι σε αλληλεπίδραση με το κοινωνικό περιβάλλον, επιτρέπει την ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών και προσαρμόζεται σε νέες συνθήκες. Υπάρχουν ευέλικτα όρια, υγιής επικοινωνία, και η οικογένεια δεν είναι απομονωμένη, αλλά μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικού ιστού. Αντίθετα, μια κλειστή οικογένεια, αποφεύγει τις επαφές με το εξωτερικό περιβάλλον, λειτουργεί με αυστηρά εσωτερικά πλαίσια και δυσκολεύεται να αποδεχτεί τις αλλαγές που παρουσιάζονται και να προσαρμοστεί αναλόγως. Ειδικότερα, όταν η απομόνωση γίνεται υπερβολική, τα προβλήματα της οικογένειας μπορεί να ενισχύονται. Συχνά υπάρχει ένας κυρίαρχος ρόλος (π.χ. αυταρχικός πατέρας) που καθορίζει τους κανόνες και τα υπόλοιπα μέλη βιώνουν το αίσθημα της ντροπής για τυχόν έκθεση.
Επομένως σε ένα σύστημα, όπως στην οικογένεια, τα όρια είναι λειτουργικά όταν δεν είναι ούτε πολύ ανοικτά, ούτε πολύ κλειστά. Στην πρώτη περίπτωση, όταν τα όρια είναι πολύ ανοικτά, το σύστημα δεν οριοθετείται, ούτε προστατεύεται από τον έξω κόσμο. Έτσι το σύστημα είναι συνήθως αποδιοργανωμένο. Το πολύ ανοικτό σύστημα δεν προστατεύει τα μέλη του από το πλήθος των εξωτερικών επιδράσεων. Στην περίπτωση αυτή παρατηρείται ένας βομβαρδισμός πληροφοριών και μια αδυναμία του συστήματος να επιλέξει και να απορροφήσει, εκείνες τις πληροφορίες που θα επιτρέψουν τη συντήρηση και την εξέλιξή του. Αυτό σημαίνει ότι κινδυνεύει η ύπαρξη του ίδιου του συστήματος.
Από την άλλη, τα κλειστά όρια δεν επιτρέπουν την ανταλλαγή πληροφορίας. Ένα κλειστό σύστημα οικογένειας απομονώνεται από τις εξωτερικές επιδράσεις και δυσλειτουργεί.
Οι κοινωνικές πιέσεις και πως βρίσκουμε τη θέση μας στον έξω κόσμο
Στη σύγχρονη εποχή, οι οικογένειες συχνά βιώνουν έντονες κοινωνικές πιέσεις. Η επιτυχία μετριέται με οικονομικούς όρους και η κοινωνική αποδοχή και τα πρότυπα που προβάλλονται ως ιδανικά επηρεάζουν μια οικογένεια. Η κοινωνία ωστόσο συνηθίζει να μετράει την ευτυχία με δικά της μέτρα όπως τι αυτοκίνητο οδηγεί κάποιος, τι δουλειά έχει, αν έχει παντρευτεί και έχει κάνει παιδιά. Κάποιος λόγου χάρη μπορεί να επιλέξει την εργασία εκείνη που του αποφέρει περισσότερα κέρδη παρά εκείνη που ικανοποιεί τις βαθύτερες ανάγκες του. Αυτές οι πιέσεις μπορούν να επηρεάσουν τις σχέσεις μέσα στην οικογένεια, δημιουργώντας άγχος, συγκρούσεις, απομάκρυνση μεταξύ των μελών.
Πολλές φορές η πίεση που ασκείται είναι αθέατη. Για να την αντιμετωπίσουμε, πρέπει να διαθέτουμε αυτογνωσία και η εκτίμηση που τρέφουμε προς τον εαυτό μας να βασίζεται σε σταθερά θεμέλια, τα οποία, δεν κλονίζονται από την γνώμη των άλλων. Η κοινωνική πίεση μπορεί να αποτελεί ένα μεγάλο ψυχολογικό βάρος για κάποιον αν δεν μπορεί να ακούσει την εσωτερική του φωνή και να υπερασπιστεί τις δικές του αξίες και τα δικά του θέλω.
Η πρόκληση για κάθε οικογένεια είναι να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στον εσωτερικό της κόσμο και στο εξωτερικό περιβάλλον. Μια υγιής οικογένεια μπορεί να προστατεύει τον ιδιωτικό της χώρο αλλά ταυτόχρονα να καταφέρνει να παραμένει συνδεδεμένη με την κοινωνία.
Η οικογένεια ως ζωντανός οργανισμός
Η οικογένεια είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται μέσα στον χρόνο, δεν είναι κάτι στατικό. Κάθε φορά που αλλάζουν οι συνθήκες όπως για παράδειγμα ο ερχομός ενός παιδιού, η αλλαγή εργασίας, μια μετακόμιση, θέματα υγείας, οικονομικές δυσκολίες κ.α., η οικογένεια καλείται να «ξανασυστηθεί» και να οργανωθεί από την αρχή. Οι κοινωνικές αλλαγές, οι προσωπικές εμπειρίες και οι σχέσεις που δημιουργούνται έξω από το σπίτι επηρεάζουν συνεχώς τη δυναμική της. Το σημαντικό δεν είναι να προστατευθεί η οικογένεια από κάθε εξωτερική επιρροή, αλλά να μπορεί να προσαρμόζεται, να επικοινωνεί και να διατηρεί την αίσθηση σύνδεσης μεταξύ των μελών της. Οι οικογένειες που λειτουργούν αποτελεσματικά είναι προσαρμοστικές και ικανές να επιτυγχάνουν την αλλαγή χωρίς να χάνουν τη σταθερότητά τους. Η διατήρηση της ισορροπίας στην οικογένεια είναι και αυτή που θα διαμορφώσει συγκροτημένα, οργανωμένα άτομα που θα μπορούν κι εκείνα με τη σειρά τους να χειριστούν την πολυπλοκότητα της σύγχρονης κοινωνίας.
* Η Χαρά Κουκουράκη είναι Ψυχολόγoς, ΜS. Κλινική Ψυχολογία, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
Βιβλιογραφία
Bowen, M. (1998). Τρίγωνα στην Οικογένεια. Ανωνύμου. Για τη Διαφοροποίηση του Εαυτού. Ε. Γκίκα & Μ. Λεβή.(μετ.), Κ. Χαραλαμπάκη (επιμ.). Β΄ Έκδοση. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Παπαδιώτη-Αθανασίου, Β. & Σοφτά-Nall, Λ. (2018). Οικογενειακή Συστημική Θεραπεία: Βασικές θεωρήσεις, θεωρητικές θέσεις και πρακτική εφαρμογή (3η έκδοση). Τόπος
Παρίτσης Ν. (2022). Συστημική Ψυχιατρική – Μία Νέα Θεραπεία Ανθρωπίνων Συστημάτων. Εκδόσεις Βήτα.