Από τη στήλη “ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ” της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
Κάθε κυβέρνηση που σέβεται την πολιτική της υπόσταση καθώς και τους μεγαλόπνοους σχεδιασμούς που ταυτίζονται με επιχειρηματικά συμφέροντα των Αθηνών, πρωτίστως, εκπονεί κι ένα χωροταξικό του τουρισμού.
Στο πλαίσιο αυτό, η κεντρική πολιτική απόφαση για τη θέσπιση του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου (ΕΧΠ) για τον Τουρισμό αποτελεί τη στρατηγική επιλογή της κυβέρνησης να επανακαθορίσει το τουριστικό μοντέλο της χώρας, θέτοντας κανόνες για τη χωρική διάρθρωση της δραστηριότητας και την προστασία του τοπίου.
Στον πυρήνα αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ), η οποία συνοδεύεται από την κρίσιμη «Δέουσα Εκτίμηση». Η μελέτη αυτή – θεωρητικά πάντα – είναι το επιστημονικό εργαλείο που αξιολογεί αν οι προβλεπόμενες τουριστικές αναπτύξεις είναι συμβατές με τους στόχους διατήρησης των προστατευόμενων περιοχών του δικτύου Natura 2000. Μέσα από τρία στάδια – τον έλεγχο, την κύρια εκτίμηση και τις πιθανές παρεκκλίσεις – η μελέτη επιχειρεί να προβλέψει αν η πίεση από τις νέες υποδομές θα οδηγήσει σε υποβάθμιση των οικοτόπων ή σε μείωση των πληθυσμών των ειδών. Μέχρι εδώ καλά και φιλοπεριβαλλοντικά.
Kαι το Διακύβευμα της Μελέτης
Σε μια περίοδο που η Κρήτη, και ειδικά το Λασίθι, δέχεται πρωτοφανείς επενδυτικές πιέσεις, η μελέτη αυτή έρχεται να κατηγοριοποιήσει τον χώρο με βάση την ένταση του τουρισμού, από τις «περιοχές ελέγχου» έως τις «μη αναπτυγμένες». Για εμάς εδώ στην ανατολική Κρήτη, ο σχεδιασμός αυτός είναι καθοριστικός, καθώς το 30% της έκτασης του νησιού μας βρίσκεται υπό καθεστώς προστασίας και ανατολικά είναι ακόμα μεγαλύτερο. Η μελέτη αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί η ύπαρξη σημαντικών επιπτώσεων από παράγοντες όπως η δέσμευση γης, η κατανάλωση πόρων και οι εκπομπές ρύπων, γεγονός που καθιστά την εις βάθος ανάλυση των τοπικών δεδομένων επιβεβλημένη.
Η απόφαση της Περιφέρειας
Η Επιτροπή Περιβάλλοντος και Χωροταξίας της Περιφέρειας Κρήτης, στη συνεδρίαση της 26ης Μαρτίου 2026, γνωμοδότησε θετικά επί της Στρατηγικής Μελέτης κατά πλειοψηφία. Ωστόσο, η απόφαση αυτή συνοδεύεται από τον απαράβατο όρο να ενσωματωθούν στο τελικό Χωροταξικό όλες οι πρόνοιες και οι περιορισμοί των ήδη εγκεκριμένων Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) της Κρήτης. Παράλληλα, η Επιτροπή υιοθέτησε πλήρως τις τεχνικές παρατηρήσεις της υπηρεσίας, οι οποίες αναδεικνύουν ουσιώδη κενά και ελλείψεις στην αποδεικτική ισχύ της μελέτης.
Σητεία. Το Οχυρό της UNESCO και η δημοτική αντίσταση
Ο Δήμος Σητείας αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα θεσμικής εγρήγορσης απέναντι στο νέο σχεδιασμό. Το Δημοτικό Συμβούλιο, εξέφρασε την πλήρη αντίθεσή του, γνωμοδοτώντας αρνητικά επί της ΣΜΠΕ. Η Σητεία δεν είναι ένας τυχαίος τόπος για το περιβάλλον. Φιλοξενεί το Παγκόσμιο Γεωπάρκο της UNESCO και περιοχές με τεράστιο οικολογικό και γεωλογικό ενδιαφέρον, όπως η Κάτω Ζάκρος. Η ανησυχία της τοπικής κοινωνίας εδράζεται στο γεγονός ότι η μελέτη κάνει μια «οριζόντια» και ποιοτική ανάλυση, χωρίς να λαμβάνει υπόψη την αυξημένη τρωτότητα των οικοσυστημάτων της περιοχής.
Πολλές περιοχές της Σητείας διαμορφώθηκαν υπό συνθήκες απόλυτης γεωγραφικής απομόνωσης, φιλοξενώντας στενοενδημικά είδη που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού στον πλανήτη. Η μελέτη του Χωροταξικού προωθεί τον γεωτουρισμό και τον τουρισμό υπαίθρου, όμως οι τεχνικές υπηρεσίες προειδοποιούν ότι η άρση της απομόνωσης μέσω της διεύρυνσης των δικτύων μονοπατιών ή της εγκατάστασης Οργανωμένων Μορφών Ανάπτυξης Τουρισμού (ΟΜΑΤ) εντός προστατευόμενων ζωνών μπορεί να αποβεί μοιραία. Η αλλαγή του μικροπεριβάλλοντος από την ανθρώπινη παρουσία και τις υποδομές είναι ικανή να εκτοπίσει αυτά τα ευαίσθητα είδη, ενώ η μελέτη αποτυγχάνει να τεκμηριώσει με επιστημονική βεβαιότητα ότι τα μέτρα μετριασμού που προτείνει θα είναι αποτελεσματικά.
Άγιος Νικόλαος. Η πίεση και ο κίνδυνος του «Κορεσμού»
Στον Δήμο Αγίου Νικολάου, όπου ο τουρισμός αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας εδώ και δεκαετίες, το νέο Χωροταξικό φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της φέρουσας ικανότητας και της εξάντλησης των φυσικών πόρων. Η περιοχή, που περιλαμβάνει αναπτυγμένες τουριστικά ζώνες, βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν σχεδιασμό που στηρίζεται σε παρωχημένα δεδομένα της έκθεσης του 2018, χωρίς να επικαιροποιεί τους δείκτες για την περίοδο 2016-2026. Αυτή η χρονική υστέρηση είναι κρίσιμη, καθώς η οικολογική ακεραιότητα περιοχών όπως η Ελούντα και ο Κόλπος του Μεραμπέλλου πιέζεται συνεχώς από τη δέσμευση γης και τον κατακερματισμό των ενδιαιτημάτων.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο για τον Άγιο Νικόλαο είναι οι απαιτήσεις σε νερό. Η μελέτη παραδέχεται ότι ορισμένες τουριστικές αναπτύξεις μπορεί να καταναλώνουν έως και 450 λίτρα ανά κλίνη την ημέρα. Σε μια περίοδο που η λειψυδρία απειλεί την παραγωγική δομή του νομού, η παράλειψη της μελέτης να συναξιολογήσει τα Περιφερειακά Σχέδια για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή (ΠΕΣΠΚΑ) αποτελεί ουσιώδες κενό. Η υπηρεσία της Περιφέρειας επισημαίνει ότι δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για το πώς η αύξηση των υδροβόρων υποδομών, όπως πισίνες και γήπεδα γκολφ, θα επηρεάσει το υδατικό ισοζύγιο των προστατευόμενων υγροτόπων και τη βιοποικιλότητα που εξαρτάται από αυτούς. Το κρίσιμο όμως είναι πως δεν μπαίνει στην κατηγορία των κορεσμένων περιοχή, όπως δείχνουν να είναι τα Μάλια και η Χερσόνησος.
Ιεράπετρα και Νότος. Η κλιματική τρωτότητα και η σκιά του αεροδρομίου
Η νότια ακτή του Λασιθίου, με επίκεντρο τον Δήμο Ιεράπετρας, βρίσκεται σε μια ζώνη που το νέο Χωροταξικό θεωρεί «αναπτυσσόμενη» ή με «δυνατότητες ανάπτυξης». Εδώ, ο σχεδιασμός ενθαρρύνει τη μεταφορά τουριστικής πίεσης από τον «κορεσμένο» βορρά προς τον νότο, προκειμένου να υπάρξει χωρική αποφόρτιση. Ωστόσο, η ανάλυση της Περιφέρειας αποκαλύπτει ότι αυτή η στρατηγική ενέχει κινδύνους σφάλματος, καθώς οι λιγότερο αναπτυγμένες περιοχές, όπως η ζώνη των Αστερουσίων, διαθέτουν οικοσυστήματα που έχουν διαμορφωθεί σε συνθήκες μηδενικής πίεσης και δεν έχουν μηχανισμούς προσαρμογής.
Ένα επιπλέον βάρος για την Ιεράπετρα και τον Μακρύ Γιαλό είναι οι σωρευτικές επιπτώσεις από μεγάλα έργα, με κυρίαρχο το υπό κατασκευή αεροδρόμιο στο Καστέλλι. Η Δέουσα Εκτίμηση υποστηρίζει ότι το αεροδρόμιο δεν θα έχει σημαντικές αθροιστικές επιπτώσεις επειδή βρίσκεται μακριά από περιοχές Natura. Η υπηρεσιακή όμως εισήγηση αντικρούει αυτό το επιχείρημα, τονίζοντας ότι η μελέτη όφειλε να αξιολογήσει τον θόρυβο, τη φωτορύπανση και την αναμενόμενη κατακόρυφη αύξηση των τουριστικών εισροών προς τον νότο. Η έλλειψη σεναρίων για την αύξηση της επισκεψιμότητας και την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου καθιστά την αποτίμηση των επιπτώσεων στην ακεραιότητα των τόπων ελλιπή και επιστημονικά μη επαληθεύσιμη.
Οροπέδιο Λασιθίου. Η προστασία των Απάτητων Βουνών
Για τον Δήμο Οροπεδίου Λασιθίου, η μελέτη εστιάζει κυρίως στις ορεινές περιοχές και στον τουρισμό υπαίθρου. Το θετικό στοιχείο είναι ότι το νέο πλαίσιο υιοθετεί αυστηρούς περιορισμούς, αποκλείοντας τη χωροθέτηση τουριστικών εγκαταστάσεων στις ζώνες απολύτου προστασίας, στους πυρήνες των εθνικών δρυμών και στις θεσμοθετημένες περιοχές των «Απάτητων Βουνών». Στις ζώνες αυτές, η επίπτωση θεωρείται μηδενική, διασφαλίζοντας τη συνοχή του ορεινού αναγλύφου.
Ωστόσο, ακόμη και στο Οροπέδιο, η μεθοδολογία της μελέτης επικρίνεται για «ομογενοποίηση» των προστατευόμενων τόπων. Η παραδοχή ότι όλα τα ορεινά οικοσυστήματα υφίστανται όμοιες πιέσεις και διαθέτουν ίδιους μηχανισμούς αντίστασης είναι προδήλως εσφαλμένη. Η υπηρεσία υπογραμμίζει ότι η φέρουσα ικανότητα των ορεινών όγκων του Λασιθίου πρέπει να εξετάζεται τοπο-ειδικά, καθώς παράγοντες όπως η υπερβόσκηση και οι πυρκαγιές, που διαμορφώνουν την οικολογική κατάσταση της Κρήτης, παραλείφθηκαν παντελώς από την αξιολόγηση. Χωρίς αυτή τη συναξιολόγηση, οι «ήπιες» μορφές τουρισμού που προτείνονται μπορεί να αποδειχθούν πολύ πιο επιβαρυντικές από όσο προβλέπει το στρατηγικό σχέδιο.
Η επιστημονική αβεβαιότητα ως τροχοπέδη
Συνοψίζοντας την εικόνα για την Περιφερειακή Ενότητα Λασιθίου, το συμπέρασμα είναι ότι ο σχεδιασμός κινείται σε ένα περιβάλλον υψηλής αβεβαιότητας. Η μελέτη αναγνωρίζει ότι υπάρχουν κενά πληροφοριών και απουσία καθορισμένων επενδυτικών προθέσεων, όμως καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «δεν αναμένονται σημαντικές επιπτώσεις». Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με το «κριτήριο της βεβαιότητας» που θέτει η ευρωπαϊκή νομολογία και η αρχή της προφύλαξης.
Η απόφαση της Περιφέρειας Κρήτης να θέσει ως όρο την ενσωμάτωση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) είναι η μοναδική δικλείδα ασφαλείας για το Λασίθι. Οι ΕΠΜ αποτελούν την πλέον επικαιροποιημένη επιστημονική βάση και η παράλειψη της Δέουσας Εκτίμησης να τις συναξιολογήσει σε αυτό το στάδιο κρίνεται μη δικαιολογημένη. Για εμάς, η ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι μια θεωρητική άσκηση επί χάρτου πρέπει να είναι μια διαδικασία που σέβεται την κλιματική πραγματικότητα, τους υδατικούς πόρους και τη μοναδικότητα του φυσικού κεφαλαίου που καθιστά το Λασίθι έναν παγκόσμιο προορισμό.
Ως «Ιχνηλάτες» της τοπικής πραγματικότητας, οφείλουμε να παραμείνουμε σε εγρήγορση. Το νέο Χωροταξικό υπόσχεται τάξη και ανάπτυξη, αλλά αν δεν διορθωθούν οι μεθοδολογικές αστοχίες και δεν ληφθούν υπόψη οι τοπικές ιδιαιτερότητες, κινδυνεύουμε να θυσιάσουμε την ακεραιότητα και την αναπτυξιακή προοπτική του τόπου μας στον βωμό μιας ανάπτυξης που ίσως αποδειχθεί πολύ λιγότερο σημαντική από όσο περιγράφεται.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ