Τα έλατα συγκαταλέγονται στα πιο ανθεκτικά δέντρα που συναντάμε στην Ελλάδα. Έχουν επιβιώσει επί δεκαετίες από πυρκαγιές, περιόδους παρατεταμένης ξηρασίας και επιθέσεις εντόμων που κατά καιρούς πλήττουν το μεσογειακό τοπίο. Ωστόσο, σήμερα βρίσκεται υπό σοβαρή αμφισβήτηση το αν θα καταφέρουν να αντέξουν την επιταχυνόμενη κλιματική αλλαγή.
Ο Δημήτρης Αυτζής, ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών (ΙΔΕ) του ΕΛΓΟ–ΔΗΜΗΤΡΑ, βρέθηκε την άνοιξη στην Πελοπόννησο για να καταγράψει τις επιπτώσεις μιας δασικής πυρκαγιάς. Όπως ανέφερε στον Guardian, η εικόνα που αντίκρισε ξεπερνούσε κατά πολύ τα αναμενόμενα ίχνη της φωτιάς.
Σε περιοχές όπου οι φλόγες δεν είχαν φτάσει ποτέ, εκατοντάδες στρέμματα ελάτων είχαν ήδη ξεραθεί ή βρίσκονταν στο τελικό στάδιο νέκρωσης. Καθώς οι ερευνητές προχωρούσαν βαθύτερα στα ορεινά δάση, διαπίστωσαν ότι ολόκληρα εκτάρια πράσινου τοπίου μετατρέπονταν σε πορτοκαλί, ένα ανησυχητικό σημάδι εκτεταμένης οικολογικής κατάρρευσης.
Η έκταση της καταστροφής ήταν τόσο μεγάλη σε σύγκριση με προηγούμενα χρόνια, που ο Δημήτρης Αυτζής επικοινώνησε άμεσα με το υπουργείο Περιβάλλοντος, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για τα ορεινά δάση της χώρας.
Γιατί πεθαίνουν τα έλατα
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η βασική αιτία είναι η εντεινόμενη ξηρασία, η οποία επιδεινώνεται από τη σταθερή μείωση των χειμερινών χιονοπτώσεων. Μελέτη του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών και Αειφόρου Ανάπτυξης σε συνεργασία με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών έδειξε ότι την περίοδο 1991–2020 η Ελλάδα έχασε κατά μέσο όρο 1,5 ημέρα χιονοκάλυψης ετησίως. Η απώλεια αυτή στερεί από τα δάση μία κρίσιμη πηγή αργής απελευθέρωσης υγρασίας.
Η υποβάθμιση των εδαφών και η μείωση των υπόγειων υδάτων δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξη εντόμων, με κυριότερα τα σκαθάρια φλοιού. Όπως εξηγεί ο κ. Αυτζής, η σοβαρή ξηρασία αποδυναμώνει τα δέντρα, καθιστώντας τα ευάλωτα σε επιθέσεις. Τα σκαθάρια της υποοικογένειας Scolytinae τρυπούν κάτω από τον φλοιό, διακόπτοντας τη μεταφορά νερού και θρεπτικών συστατικών.
Όταν οι πληθυσμοί τους φτάσουν σε επιδημικά επίπεδα, η αντιμετώπισή τους γίνεται εξαιρετικά δύσκολη. Το φαινόμενο, μάλιστα, δεν περιορίζεται στην Ελλάδα, αλλά αποτελεί πλέον ευρωπαϊκό πρόβλημα, με παρόμοιες εικόνες να καταγράφονται σε χώρες όπως η Ισπανία.
Ένα οικοσύστημα σε οριακό σημείο
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η κλιματική αλλαγή ωθεί τα τοπικά οικοσυστήματα σε άγνωστα και επικίνδυνα μονοπάτια. Τα ορεινά δάση της Ελλάδας αποτελούν κρίσιμους πνεύμονες ζωής, όχι μόνο για τη βιοποικιλότητα, αλλά και για την υδρολογική ισορροπία και την προστασία από ακραία καιρικά φαινόμενα.
Ο Δημήτρης Αυτζής τονίζει ότι η πολιτεία οφείλει να κινητοποιηθεί άμεσα, διαθέτοντας τα απαραίτητα κονδύλια και εφαρμόζοντας ουσιαστικά μέτρα προστασίας. Αν και, όπως σημειώνει, έχουν γίνει κάποιες πρώτες επαφές με τις περιφερειακές δασικές υπηρεσίες, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν οι εξαγγελίες θα μετατραπούν σε πράξεις.
«Έχουμε τη γνώση και τους επιστήμονες», καταλήγει. «Αυτό που βλέπουμε σήμερα θα γίνει πιο συχνό και πιο έντονο. Το αν θα δράσουμε εγκαίρως θα καθορίσει αν τα έλατα θα συνεχίσουν να υπάρχουν στα ελληνικά βουνά ή θα χαθούν σιωπηλά».