Νωρίς το πρωί μιας συννεφιασμένης Κυριακής, επισκεπτόμαστε την Εθιά, ένα μικρό χωριό στα Αστερούσια όρη, για να συναντήσουμε την κ. Στέλλα Βελεγάκη στο καφενείο που διατηρεί εκεί. Τα μάλλινα υφαντά στους τοίχους και η μυρωδιά του κατσικιού με άγρια αγκινάρα που σιγομαγειρεύεται στην ξυλόσομπα δημιουργούν μια γήινη, χειμωνιάτικη θαλπωρή. Καθόμαστε σε ένα τραπέζι και η κυρία Στέλλα μάς προσφέρει τσάι με βότανα μαζεμένα από το βουνό. Τις γητειές, μας λέει, τις έμαθε από τη μητέρα της.Το νερό και το αλάτι είναι δύο βασικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται σε πολλές γητειές.Η κυρία Στέλλα μάς ρωτά αν γνωρίζουμε τη γητειά για τη ζουρίδα, όπως αποκαλούν στην Κρήτη την νυφίτσα. Εξαφανίζεται για λίγα λεπτά και επιστρέφει με μια κουβαρίστρα μαλλιού στα χέρια. Την παρακολουθώ να τυλίγει το κόκκινο νήμα γύρω από μια καρέκλα του καφενείου και να λέει: «Ε, κυρά, νοικοκυρά, ίντα ζυγώνεις επαέ;». Η ντοπιολαλιά κάνει ακόμα και το απλό «τι κάνεις εδώ;» να ακούγεται ιδιαίτερο, ενώ τη γοητεία της έχει και η λεπτή ειρωνεία με την οποία αντιμετωπίζει ο στίχος την αλεπού. Αφού επαναλάβει την ερώτηση αυτή τρεις φορές, η κυρία Στέλλα καταλήγει με θεατρικότητα στην τελική αποτροπή: «Να φύγεις από δω, ε, κυρά, νοικοκυρά». Και σπεύδει να προσθέσει: «Αυτό έπιανε, ξέρετε. Δεν πλησίαζαν μετά οι αλεπούδες το κοτέτσι».Οι ίδιοι οι δρόμοι στα Αστερούσια μοιάζουν να οδηγούν σε μια άλλη εποχή.Απομακρυσμένα χωριά όπως αυτό της Εθιάς βασίζονταν στο παρελθόν στις γητειές για να αντιμετωπίσουν ασθένειες, όπως και άλλες δυσκολίες της καθημερινότητας.Μία από τις δημοφιλέστερες και πιο διαχρονικές γητειές στην Ελλάδα είναι αυτή του φταρμού, όπως αποκαλούν στην Κρήτη το μάτιασμα. Έχοντας πια αποκτήσει οικειότητα, ρωτάω την κυρία Στέλλα αν θα μπορούσε να πει τη συγκεκριμένη γητειά σε εμένα. Καθόμαστε στο τραπέζι και ακουμπά τον πήχη του χεριού της κατά μήκος της άκρης μιας πετσέτας κουζίνας, με τον αγκώνα να αγγίζει τη μία γωνία. Στην άλλη άκρη της πετσέτας τυλίγει λίγο αλάτι και μου δείχνει την απόσταση μισής παλάμης που μένει κενή ανάμεσα στα ακροδάχτυλά της και στο αλάτι. «Αν έχεις μάτι, όταν τελειώσει η γητειά, θα εξαφανιστεί η απόσταση», μου εξηγεί και ξεκινά να λέει τα λόγια.Η Στέλλα Βελεγάκη μάς εξηγεί τη γητειά για το ξεμάτιασμα.Αφού αποχαιρετιστούμε με μια εγκάρδια αγκαλιά, συνεχίζουμε για τα Άνω Καπετανιανά, μερικά χιλιόμετρα δυτικά. Το μικρό αυτό χωριό έχει ελάχιστους κατοίκους τον χειμώνα και οι ριπές του βοριά είναι τόσο δυνατές, που νομίζεις ότι θα σε πάρουν μαζί τους. Στο τέλος του πλακόστρωτου δρόμου βρίσκεται το μικρό λευκό σπίτι της κ. Αννίκας Σταματάκη, ενώ στο φόντο ορθώνεται επιβλητική η απότομη βουνοκορφή του Κόφινα. Η κυρία Αννίκα έχει τον τίτλο της ειδικού στο θέμα της ψωρίασης. Όπως εξηγεί ο Γιώργος Σταματάκης, ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές και καταγραφείς των παραδόσεων της Κρήτης, οι γυναίκες του χωριού αναλάμβαναν στο παρελθόν την ευθύνη της γιατρειάς κάθε νόσου. Μάλιστα, κάθε μία ήταν υπεύθυνη για μία συγκεκριμένη ασθένεια.Το κόκκινο νήμα χρησιμοποιούνταν στις γητειές που προστάτευαν το κοτέτσι από τις νυφίτσες.Η Αννίκα Σταματάκη θεωρείται ειδική για την αντιμετώπιση της ψωρίασης, αλλά γνωρίζει πολλές ακόμα γητειές και γιατροσόφια.Χειρόγραφη καταγραφή γητειάς από τα Ανώγεια.Η κυρία Αννίκα κάθεται πλάι στη σόμπα και το φως από το παράθυρο κάνει τις σκιές των φύλλων του δέντρου να χορεύουν επάνω στο χέρι της. Αφού μοιράστηκε μαζί μας γητειές και γιατροσόφια για τον πόνο του ματιού, του αυτιού και του λαιμού, η Μαρία τη ρωτά για το σκεύασμα που την έχει κάνει διάσημη στον νομό Ηρακλείου. «Μόνο στο Ηράκλειο;» της απαντά με παιχνιδιάρικη διάθεση η ηλικιωμένη γυναίκα. «Και από την Αμερική ήρθαν να μου το γυρέψουν!» Πρόκειται για το απόσταγμα κλαδιών ενός είδους κυπαρισσιού που φύεται στον Κόφινα, το οποίο φτιάχνει μέσα σε πήλινο πιθάρι θαμμένο στο έδαφος. Η κατριά, όπως λέγεται το υγρό που προκύπτει, θεωρείται γιατρικό της ψώρας. Η κυρία Αννίκα έχει, ωστόσο, σταματήσει να το φτιάχνει, αφού δεν έχει πια το κουράγιο να ανεβεί στην κορυφή των Αστερουσίων.Η Μαρία Λιουδάκη καταγράφει συστηματικά εδώ και τρία χρόνια τις γητειές της Κρήτης και τις κοινοποιεί στο TikTok. Εδώ, με την κ. Αννίκα στο σπίτι της.Το χόρτο με το οποίο αντιμετωπίζονταν οι μυρμηγκιές.Η δρ Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη επισημαίνει ότι οι περισσότερες γητειές δεν έχουν πλέον πρακτική χρήση, αφού η επιστήμη και η εξέλιξη της τεχνολογίας έχουν δώσει αποτελεσματικότερες λύσεις. Όπως εξηγεί η τέως διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας, «η σχέση μας με τη φύση και τις φυσικές δυνάμεις είναι εντελώς διαφορετική σήμερα απ’ ό,τι ήταν τους περασμένους αιώνες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν εξακολουθούν να υπάρχουν δυνάμεις που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε και τις οποίες προσπαθούμε να κατευνάσουμε. Ή ότι έχουμε εξαλείψει τον φόβο, τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες. Κι επειδή ακριβώς οι γητειές αφορούν έναν πολύ ευαίσθητο τομέα στο μεταίχμιο της θρησκείας και της μαγείας, θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί όταν ασχολούμαστε με αυτές». Διαβεβαιώνει επίσης ότι οι γητειές δεν κινδυνεύουν να χαθούν, αφού το Κέντρο Λαογραφίας έχει εργαστεί συστηματικά από τις αρχές του 20ού αιώνα και τις έχει καταγράψει σχεδόν στο σύνολό τους.Παραδοσιακό υφαντό, που δίνει στον χώρο μια ιδιαίτερη ενέργεια.
